130 жылдық тарих: Мусиндер диірменінен қонақүйге дейін

Көпестер әулеті, Ертістегі пароходтар, төңкеріс, кеңестік зауыт және сәулет ескерткішінің жаңа өмірі. Shanger.kz бірнеше дәуірді бастан өткеріп, бес жұлдызды Pana Unique Semey қонақүй кешеніне айналған ғимараттың тарихын баяндайды.

Семейдің орталығында биік аркалы терезелері, сәндік ернеулері мен алып зауыт мұржасы бар қызыл кірпіштен салынған бес қабатты ғимарат тұр. Оның сәулеті өнеркәсіптік нысаннан гөрі көне еуропалық қамалды көбірек еске түсіреді.

Бүгінде мұнда бес жұлдызды Pana Unique Semey қонақүйі орналасқан. Алайда заманауи интерьерлердің ар жағында қонақүй пайда болғанға дейін көп бұрын басталған тарих жатыр.

XIX–XX ғасырлар тоғысында мұнда Семейдегі алғашқы ірі механикаландырылған диірмендердің бірі жұмыс істеді. Оны сауда кәсіпорындарына, алтын кеніштеріне және өзен кемелеріне иелік еткен белгілі Мусиндер көпес әулетінің өкілдері салған.

Ғимарат төңкерісті, меншік иелерінің ауысуын, кеңестік индустрияландыруды, жекешелендіруді және қараусыз қалған жылдарды бастан өткерді.

2025 жылдың желтоқсанында ауқымды қалпына келтіру жұмыстарынан кейін оның есігі қайта ашылды. Бұл жолы ғимарат қала қонақтарын қабылдай бастады. Бірақ бұл тарих диірменнен басталған жоқ.

Семей, 1903 жыл.

Мусиндер әулетінің негізін қалаушы Қазаннан шыққан татар Мұса Мусин болды. Абай атындағы облыстық кітапхананың өлкетану материалдарына сәйкес, жас кезінде ол бір көпестің ат айдаушысы болып қызмет еткен. XIX ғасырдың басында Мұса ұлы Садықпен бірге Семейге қоныс аударды. Отбасы кәсібін іс жүзінде бастапқы капиталсыз бастады, ал алғашқы табыс көзі қой терісін өңдеу болды. Әкесі мен баласы шикізат сатып алып, теріні қолмен илеп, қой терісінен тон тікті. Бұл ауыр, бірақ сұранысқа ие жұмыс еді. Біртіндеп жиналған қаражат жұмысшылар жалдап, сауданы кеңейтуге мүмкіндік берді.

Семей, 1903 жыл.

Әкесі қайтыс болғаннан кейін Садық отбасылық кәсіпті жалғастырды. Ол тері өңдеу өндірісін ұйымдастырып, Семей мен көршілес қалаларда дүкендер ашты, өнеркәсіптік және тұрмыстық тауарлар саудасымен айналыса бастады. Кейін Мұхаммед Садық Мусин қаланың белгілі кәсіпкерлерінің біріне айналып, қайырымдылықпен айналысты.

Оның есімі дала, Сібір, Орта Азия және Қытай арасындағы сауда жолдарының торабында орналасқан маңызды сауда орталығы - көпестер қаласы Семейдің дамуымен байланыстырылады. Отбасының капиталы өсті, бірақ Садық сауда дүкендері мен тері өңдеу шеберханасынан әлдеқайда ауқымды істі қолға алуды ойлады. Ол заманауи бу диірменін салуға шешім қабылдады.

XIX ғасырдың соңында Семейдегі ұн тарту кәсіпорындарының көпшілігі жел, су немесе жегін мал күшін пайдаланатын шағын өндіріс орындары болып қала берді. Ірі бу диірмендерінің пайда болуы өнеркәсіптік еңбекті ұйымдастырудың жаңа жүйесіне көшуді білдірді. Садық Мусин астықтың едәуір көлемін өңдей алатын механикаландырылған өндіріс ашуды ойластырды.

Отбасы тарихы туралы сақталған мәліметтерге сәйкес, ол болашақ диірменнің іргетасын қалап, жобасын бекітіп, неміс және америкалық инженерлермен келісімге келген. Алайда құрылысты аяқтап үлгермеді. Кәсіпкер 91 жасында жазатайым оқиға салдарынан қаза тапты.

Латиф Мусин - Мусиндер көпес әулетінің өкілдерінің бірі. 1910 жыл. Архивтік фотосурет.

Әкелерінің ісін оның ұлдары Латиф пен Фатих Мусиндер жалғастырды. Бүгінге дейін сақталған бес қабатты ұн тарту кешенінің құрылысы дәл осы екеуінің есімімен байланысты. Әртүрлі тарихи жарияланымдарда ғимараттың салынған жылы әрқалай көрсетіледі: 1890 жыл, 1899 жыл және шамамен 1900 жыл.

Бұл айырмашылықтарға қарамастан, зерттеушілер диірменнің XIX–XX ғасырлар тоғысында пайда болғаны және өз дәуірінде Семейдегі ең ірі өнеркәсіп кәсіпорындарының біріне айналғаны жөнінде ортақ пікірде.

Құрылысқа қызыл кірпіш пайдаланылды. Бес қабатты ғимарат биік, төбесі жартылай дөңгеленген терезелерімен, айшықты фронтондарымен, сәндік белдеулерімен және алып мұржасымен ерекшеленді. Ғимараттың өнеркәсіптік қызметі қала үшін ерекше сәулет үлгісімен ұштасқан. Сәндік бөлшектері мен үйлесімді пропорцияларының арқасында ол тарихи сәулет стильдерінің элементтері бар еуропалық құрылыстарды еске түсіретін.

Сонымен бірге диірмен, ең алдымен, көпестің жеке үйі емес, өндірістік кәсіпорын болды. Мұнда астық өңделіп, дайын өнім сақталып, оны әрі қарай жөнелту ұйымдастырылды.

Диірменнің үздіксіз жұмыс істеуі үшін көп мөлшерде астық қажет болды. Облыстық тарихи-өлкетану музейінің мәліметіне сәйкес, Мусиндер көпес Елисеевтен 20 тонна қарабидай тұқымын сатып алып, Белағаш пен Сарноғай аудандарында егін егу жұмыстарын ұйымдастырған. Бидай негізінен Алтайдан жеткізілген. Диірменнің жанында дайын өнім сақтайтын қоймалар орналасқан. Диірмен ісі отбасылық бизнестің бір бөлігі ғана болатын.

Ағайынды Мусиндердің диірмені. Семей қаласы, 1920 жыл.

Мусиндер саудамен, алтын өндірумен және өзен арқылы жүк тасымалдаумен айналысты. Бұл бағыттардың дамуына Латиф Мусин ерекше үлес қосты. Arzamas жобасының зерттеу материалына сәйкес, оның 15 пароходы мен 20 баржасы болған. Өзендегі кеме қатынасы астықты, ұнды және басқа да тауарларды Ертіс арқылы тасымалдауға мүмкіндік беріп, Семейді ірі сауда орталықтарымен байланыстырды.

Көпес Фатих Мусиннің қызы Нәжия (жоғарғы қатарда сол жақтан екінші) немере әпке-сіңлілері және құрбыларымен бірге. Семей. Архивтік фотосурет.

XIX ғасырдың соңында отбасының кәсіпкерлік қызметі қала шекарасынан әлдеқайда асып кетті. Мусиндер ірі жәрмеңкелерге қатысып, ауыл шаруашылығы өнімдерімен, шикізатпен және өнеркәсіп тауарларымен сауда жасады. Arzamas дерегіне сәйкес, XIX ғасырдың соңына қарай Садық Мусиннің жылдық сауда айналымы жарты миллион рубльден асқан. Бұл сол заман үшін қомақты сома еді.

Диірмен әулеттің байлығы мен кәсіпкерлік ықпалының ең көрнекті нышандарының біріне айналды. Алайда XX ғасырдың басында отбасының тағдыры қайғылы арнаға бұрылды.

Фатих Мусин - Мусиндер көпес әулетінің өкілі. Мәскеу, 1912 жыл. Архивтік фотосурет.

1915 жылы Фатих Мусин қайтыс болды. Ол 54 жаста еді. Бір жылдан кейін оның ағасы Латиф 52 жасында қаза тапты. Латифтің өлімінің мән-жайы әлі күнге дейін сұрақ туғызады. Отбасылық аңызға сәйкес, кәсіпкердің алтынын иемденуді көздеген өз басқарушысы оны улаған болуы мүмкін. Алайда бұл нұсқаны құжат жүзінде дәлелденген дерек деп санауға болмайды.

Латиф Мусин отбасымен бірге. 1910-жылдар. Архивтік фотосурет.

Төңкеріс пен кеңес өкіметі орнағаннан кейін көпес отбасыларының жағдайы өзгерді. Ірі кәсіпкерлердің жеке меншігі мемлекет бақылауына өтті, ауқатты отбасылардың көбі қуғын-сүргінге ұшырап, мүліктері тәркіленді. Мусиндер де бұл оқиғалардан тыс қалған жоқ. Әулет өкілдерінің бірі Сәлім Мусин 1917 жылы Түркияға қоныс аударып, кейін АҚШ-қа көшті. Латифтің жұбайы Шәмсінұр мен ұлы Ғақиф Семейде қалды.

Фатих Мусин отбасымен бірге. 1910-жылдар. Архивтік фотосурет.

Отбасы туралы жарияланған тарихи мәліметтерде Шәмсінұрдың тұтқындалғаны және отбасылық құнды заттарының тәркіленгені айтылады. Ғақиф мүлде басқа жағдайда өсті, Ұлы Отан соғысы жылдарында әскери қызмет атқарды, ал соғыстан кейін жерге орналастыру саласында жұмыс істеді. Тағдыр көпес Мусиндердің ұрпақтарын әртүрлі елге таратқанымен, олар отбасылық тарихпен байланысын сақтап қалды. Диірмен ғимаратының да иесі ауысты. Оның мемлекет меншігіне алынған нақты күні мен кеңес өкіметінің алғашқы онжылдықтарында қалай пайдаланылғаны әлі де қосымша архивтік зерттеуді қажет етеді.

Ағайынды Мусиндердің бұрынғы диірмен ғимараты реставрацияға дейін. Семей, 2024 жыл. Фото: Inbusiness.kz

Төңкерістен кейін диірменнің біраз уақыт бастапқы мақсаты бойынша пайдаланылғаны белгілі. Алайда бұрынғы көпестік өнеркәсіп біртіндеп кеңестік кәсіпорындарға орын берді.

Ғимарат тарихындағы келесі маңызды кезең Ұлы Отан соғысынан кейін басталды. Соғыс жылдарында Киев фурнитура зауыты Кемерово облысындағы Промышленная станциясына көшірілді. 1947 жылы оның жабдықтарының бір бөлігі Семейге жеткізіліп, Мусиндердің бұрынғы бу диірменінің ғимаратына орналастырылды.

Осылайша астық өңдеуге арналған ғимарат жаңа өндірістік міндет атқара бастады. Уақыт өте келе өндіріс кеңейіп, Семей метиз-фурнитура зауыты деген атаумен белгілі болды. Мұнда ұн тартудың орнына металл бұйымдарын, бекіткіштер мен фурнитура шығару жолға қойылды. Өнеркәсіптік қызмет Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін де жалғасты. Зауыт жекешелендірілді, алайда бастапқыда өндірістік бағытын сақтап қалды. Осылайша XIX ғасырдың соңында көпестер отбасы салған ғимарат бірнеше тарихи дәуір бойы қаланың шаруашылық өмірінде пайдаланылып келді.

XXI ғасырға қарай тарихи ғимарат біртіндеп бұрынғы өндірістік маңызын жоғалтты. Бес қабатты қызыл кірпіш корпус Семейдегі ең танымал өнеркәсіптік құрылыстардың бірі болып қала берді, бірақ оның техникалық жағдайы нашарлай бастады.

Ғимараттың жекелеген бөліктері бұзылып, кірпіш қалауы ескірді, ішкі бөлмелері жарамсыз күйге түсті. Сонымен бірге бұрынғы диірмен жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші мәртебесіне ие болды. Ғимаратты сақтау мәселесі қалалық және облыстық деңгейде талқыланды. Әртүрлі жылдары тарихи кешенді жаңаша пайдалану жолдары қарастырылды. Ұсыныстар арасында мәдени, қоғамдық және білім беру кеңістіктерін ұйымдастыру нұсқалары болды.

2022 жылы жергілікті билік ғимаратты сақтау мәселесі бойынша меншік иелерімен келісімге келгенін хабарлады. Соған қарамастан оның болашағы қандай болатыны ашық мәселе күйінде қалды. Ескі диірменге жай ғана қайта құру жұмыстары емес, оның әрі қарай өмір сүруін қамтамасыз ететін жаңа қызмет қажет болды.

2025 жылы ғимаратты қалпына келтіру және оны қонақүй кешеніне айналдыру бойынша ауқымды жұмыс басталды. Жобаның бастамашысы қазақстандық кәсіпкер Қайрат Итемгенов болды. Forbes Kazakhstan дерегіне сәйкес, оның тарихи нысанды қалпына келтіруге және жаңа мақсатқа бейімдеуге жұмсаған инвестициясының жалпы көлемі 10 миллиард теңгеден асты.

Жұмысқа Қазақстанның әртүрлі қалаларынан мамандар тартылды. Жарияланған мәліметтерге сәйкес, кешенді қалпына келтіруге және іске қосуға шамамен 250 адам қатысты.

Негізгі міндет ескі өнеркәсіптік ғимаратты оның танымал сәулеттік келбетін сақтай отырып, заманауи қонақүй бизнесінің талаптарына бейімдеу болды.

Ғимараттың қасбеттері, сәндік сәулет элементтері, тарихи сұлбасы мен айналасындағы аумағы қалпына келтірілді. Ал ішкі бөлмелері жаңа мақсатқа бейімделді.

Сөйтіп, 2025 жылдың желтоқсанында бұрынғы диірменде бес жұлдызды Pana Unique Semey қонақүй-мейрамхана кешені ашылды. Бұл оқиға ғимарат өміріндегі үшінші үлкен дәуірдің басталғанын білдірді. Көпестер диірмені мен кеңестік зауыттан кейін ол қаланың туристік инфрақұрылымының бір бөлігіне айналды.

Қонақүй жобасының мәліметіне сәйкес, Pana Unique Semey кешенінің жалпы ауданы шамамен 10 мың шаршы метрді құрайды. Кешенде 90 нөмір жабдықталған.

Ерекше орын Абай Құнанбайұлы, Мұхтар Әуезов, Шәкәрім Құдайбердіұлы және Федор Достоевскийдің әдеби жұмыс кабинеттерінің үлгісімен жасалған төрт тақырыптық люкске берілген. Бұл тұжырымдама заманауи кеңістікті көрнекті жазушылар мен ойшылдардың өмірі мен шығармашылығында маңызды рөл атқарған Семей қаласының мәдени тарихымен байланыстырады.

Қонақүй интерьерлерінде ескі кірпіш қалауының ашық бөліктері сақталған. Қоғамдық кеңістіктердің жабдықталуы тарихи сарындарға үндеседі, ал қабырғаларды төңкеріске дейінгі Семейдің фотосуреттері безендіріп тұр.

Заманауи сәулеттік шешімдер өнеркәсіптік өткеннің элементтерімен қатар орналасқан. Мұнда бастапқыда машиналар мен өндірістік жабдықтарға арналып салынған ғимараттың қонақтарды орналастыруға қалай бейімделгенін көруге болады.

Алайда сақталған элементтердің түпнұсқалығы туралы мәселе ерекше назар аударуға тұрарлық. Қандай құрылымдар шынымен Мусиндер заманынан қалған, қайсысы тарихи үлгілер бойынша қалпына келтірілген, ал қайсысы қазіргі қайта құру жұмыстары кезінде пайда болды?

Ғасырдан астам тарихында Мусиндердің бұрынғы диірмені бірнеше рет қызметін өзгертті. Мұнда әуелі астық өңделді, кейін металл бұйымдары өндірілді. Одан соң ғимарат біртіндеп бос қалып, қирай бастады. Бүгінде оның қабырғаларында Семей қонақтарын қабылдайды. Және осы дәуірлердің әрқайсысы ғимаратта өз ізін қалдырды.